Kedi Tırmalarsa Ne Yapmalısınız? Kuduz Yapar mı? İlk Yardım, Riskler ve Önlemler

Kedi tırmalaması sonrası ilk yapılması gereken, yarayı akan su ve sabunla iyice yıkamaktır. Ardından alkol ya da iyotlu bir antiseptik uygulanması önerilir. Yara derinse veya kanıyorsa, elinizde ya da yüzünüzdeyse, kedi sahipsizse ya da davranışları değişmişse vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun. Tırmalayan kediyi gözlem altında tutun, çünkü 10 günlük gözlem kuduz riskinin değerlendirilmesinde belirleyici olabilir.

Kedi tırmalamalarının çoğu küçük bir yarayla sonuçlanır. Yine de akla hemen “Kuduz olur muyum?” sorusu gelir. Bu yazıda ilk adımları, kedinin durumuna göre riskin nasıl değiştiğini ve hangi belirtilerde doktora gitmeniz gerektiğini bulacaksınız.

UYARI: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve hekim ya da veteriner hekim muayenesinin yerini tutmaz. Yazıdaki bilgiler T.C. Sağlık Bakanlığının Kuduz Profilaksi Rehberi, Dünya Sağlık Örgütü (WHO), ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) ve hakemli kaynaklar temel alınarak hazırlanmıştır. Tırmalanan kişi bir hekime, tırmalayan kedi ise bir veteriner hekime götürülmelidir.

Kedi Tırmaladıktan Hemen Sonra Yapılacaklar

“Kedi tırmalarsa ne yapmalı?” sorusunun yanıtı, yara bakımıyla başlar. T.C. Sağlık Bakanlığının Kuduz Profilaksi Rehberi, yara bakımını kuduz virüsünün bulaşma riskini azaltmada en etkili yöntem olarak tanımlar. Şu adımları izleyin.

1.   Yarayı bol akan su ve sabunla yıkayın.

2.   Kanamayı temiz bir bezle bastırarak durdurun.

3.   Alkol ya da iyotlu antiseptik sürün.

4.   Yarayı gevşekçe örtün.

5.   Kedinin aşı durumunu öğrenin ve kediyi gözden kaybetmeyin.

Yarayı Bol Su ve Sabunla Yıkayın

Sağlık Bakanlığı rehberi, yaranın derhal bol su ve sabunla, mümkünse basınçlı akan su altında iyice yıkanmasını önerir. WHO ise yaklaşık 15 dakikalık sabunlu yıkamayı tavsiye eder. Aradan zaman geçmiş olsa bile yara yıkanmalıdır. Antiseptik kullanımı, yıkamanın yerini tutmaz.

Kanamayı Durdurun ve Yarayı Temiz Tutun

Kanayan tırmalama yarasına temiz bir gazlı bezle birkaç dakika kesintisiz bastırın. Ardından antiseptik sürün. Hekim bu tür yaraları mümkün olduğunca dikmekten kaçınır. Evde yarayı gevşekçe örtmeniz yeterlidir.

Yapılmaması Gerekenler

Evde hazırlanan karışımları sürmek: Kolonya, tütün, kül, yağ ya da bitkisel karışımlar yarayı kirletebilir.

Oksijenli su kullanmak: Hidrojen peroksit, yaranın iyileşmesinde rol oynayan sağlıklı hücrelere de zarar verebilir.

Kendi kendinize antibiyotik başlamak: Bu kararı hekim verir.

Kediyi kovmak ya da kaybetmek: Kedi gözlem altında tutulamazsa kuduz riskini değerlendirmek zorlaşır.

Kedinin Durumuna Göre Tırmalama Riski

Risk düzeyi en çok kedinin kuduz aşısı durumuna, sahipli olup olmadığına ve gözlem altında tutulup tutulamayacağına bağlıdır. Tablo genel bir çerçeve sunar. Son değerlendirmeyi hekim yapar.

Aşılı ve Evde Yaşayan Kedi

Aşılı kedi tırmalarsa kuduz riski genellikle düşüktür. Sağlık Bakanlığının rehberine göre, son bir yıl içinde kuduz aşısı yapılmış bir kedi tarafından tırmalanma durumunda yara bakımı yapılır, tetanoz durumu değerlendirilir ve kedi 10 gün boyunca gözlem altında tutulur. Kuduz aşısı yalnızca kuduza karşı koruma sağlar. Bakteriyel enfeksiyon riskine karşı yara bakımı da şarttır.

Aşısız ya da Aşı Durumu Bilinmeyen Kedi

Aşısız kedi tırmalarsa kuduz profilaksisi gerekip gerekmediğine, yaranın özelliklerine ve kedinin gözlem altında tutulup tutulamayacağına göre karar verilir. Deriyi yaralayan tırmalamalarda rehber, aşılamaya hemen başlanmasını ve kedi 10 günün sonunda sağlıklıysa aşının durdurulmasını öngörür. Kedi gözlem süresinde hastalanır ya da kaybolursa kuduz aşısına ek olarak kuduz immünglobulini (kuduz serumu) uygulanabilir. Bu kararı hekim verir.

Sokak Kedisi

Sokak kedisi tırmalarsa kedinin aşı geçmişi çoğu zaman bilinmez ve hayvanı gözlem altında tutmak zor olabilir. Rehbere göre, gözlem altında tutulamayan bir hayvanın deriyi zedeleyen tırmalaması durumunda aşılamaya hemen başlanır ve ilk dozla birlikte kuduz immünglobulini (kuduz serumu) uygulanır. Mümkünse kedinin bulunduğu yeri not edin.

Yavru Kedi

Yavru kedinin aşı takvimi henüz tamamlanmamış olabilir. CDC'ye göre kedi tırmığı hastalığı özellikle yavru kedilerin tırmalamasıyla bulaşabilir. Pireler de bakterinin kedilere geçmesinde rol oynar.

Kedi Tırmalaması Kuduz Yapar mı?

Kedi tırmalamasıyla kuduz bulaşması, tırmalayan hayvanın kuduz olmasına bağlıdır. Virüs tükürük yoluyla bulaşır. Tükürük bulaşmış bir tırnak da yarayı kirletebilir. Sağlık Bakanlığı rehberi tırmalamayı da ısırık dışı kuduz riskli temas sayar. WHO'ya göre kuduz, belirtiler başladıktan sonra neredeyse her zaman ölümcüldür. Buna karşılık temas sonrası koruma etkilidir.

Rehbere göre, kedinin kışkırtılması (provokasyon) sonucu oluşan kanamasız küçük tırmalamalar ve deriyi geçmeyen sıyrıklar, kuduz profilaksisi gerektirmeyen durumlar arasındadır. Kedi görünür bir neden olmaksızın saldırdıysa değerlendirmeyi hekim yapar. Bu durumda da yara bakımı ve tetanoz değerlendirmesi yapılır. Deriyi yaralayan tırmalamalarda kedinin aşı durumu ve gözlenebilmesi belirleyicidir. Kafa, boyun ve parmak uçlarındaki yaralar daha risklidir.

Sağlık kuruluşuna ne kadar erken başvurursanız değerlendirme ve gerekli müdahale o kadar erken yapılabilir. Rehber, aradan geçen süreye bakılmaksızın temasın değerlendirilmesini ve tüm riskli temasların kayda alınmasını öngörür. Üzerinden günler geçmiş olsa bile başvurabilirsiniz.

Tetanoz Aşınız Güncel mi?

Tetanoz bakterisinin sporları toprakta ve tozda bulunur. Bu sporlar, tırnak aracılığıyla deri altına taşınabilir. Sağlık Bakanlığının rehberine göre, kuduz profilaksisi gerektirmeyen temaslarda bile tetanoz açısından değerlendirme yapılır. Hekim son aşınızın tarihini ve yaranın durumunu değerlendirir. Bu nedenle aşı kartınızı ya da e-Nabız kaydınızı hazır tutun.

Kedi Tırmığı Hastalığı (Bartonella) Nedir?

Kedi tırmığı hastalığı, Bartonella henselae adlı bakterinin yol açtığı bir enfeksiyondur. CDC'ye göre bakteri pireler aracılığıyla kedilere geçer. İnsanlara ise çoğunlukla enfekte kedilerin tırmalamasıyla bulaşır. Pire dışkısı kedinin tırnaklarına bulaşabilir ve tırmalama sırasında deri altına taşınabilir.

StatPearls'e göre tırmalamadan yaklaşık 3-10 gün sonra yara yerinde küçük, kırmızı ve genellikle ağrısız bir kabarcık oluşabilir. Bunu birkaç hafta içinde en yakındaki lenf bezinde, örneğin koltuk altında, dirsekte ya da boyunda şişlik izleyebilir. Bazı kişilerde hafif ateş ve halsizlik de görülür.

Bu bakteri, Türkiye'deki kedilerde de yaygın olarak görülmektedir. Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi'nde yayımlanan Konya çalışmasında, antikor pozitifliği sokak kedilerinde yaklaşık %42, sahipli kedilerde ise yaklaşık %27 olarak bulunmuştur. Bu oran, bakteriyle karşılaşılmış olduğunu gösterir. Ancak her kedinin hastalığı bulaştırdığı anlamına gelmez.

Normal İyileşme mi, Enfeksiyon mu?

Yara çevresinin ilk günlerde hafif pembe olması ve yaranın kabuk bağlaması olağandır. Enfeksiyon geliştiğinde belirtiler giderek artar. Özellikle Pasteurella multocida bakterisinin neden olduğu enfeksiyonlar, en çok kedi ısırıklarında görülmek üzere, birkaç saat ile bir gün içinde hızla gelişebilir.

Kedi Tırmalamasında Hemen Doktora Gitmeniz Gereken Durumlar

Tırmalama yaralarının çoğu, evde uygulanan yara bakımıyla iyileşir. Aşağıdakilerden biri varsa gecikmeden bir sağlık kuruluşuna başvurun. Durumun aciliyetine göre acil servise ya da aile hekiminize gidin.

Beklemeden Sağlık Kuruluşuna Başvurun

Yara derinse ya da birkaç dakikalık baskıya rağmen kanama durmuyorsa

• Tırmalama el, parmak, yüz, boyun ya da bir eklem üzerindeyse
• Kedi sahipsizse, aşı durumu bilinmiyorsa ya da gözlenemiyorsa
• Kedi hasta görünüyorsa ya da davranışları değişmişse (nedensiz saldırganlık, aşırı salya veya yutkunma güçlüğü)
• Yarada yayılan kızarıklık, irin, ateş ya da lenf bezi şişliği varsa
• Bağışıklığınız baskılanmışsa, diyabetiniz varsa, hamileyseniz ya da tırmalanan kişi küçük bir çocuksa
• Son tetanoz aşınızın tarihini bilmiyorsanız

Sizi Tırmalayan Kedi İçin Yapılacaklar

Tırmalanan kişiyi hekim, tırmalayan kediyi ise veteriner hekim değerlendirir. Sizi tırmalayan kedi sahipliyse aşı karnesini kontrol edin ve veteriner hekiminizle görüşün. Kediyi 10 gün boyunca güvenli bir yerde tutarak davranışlarını gözlemleyin.

Rehbere göre, 10 günlük gözlem sonunda kedi sağlıklıysa başlanan kuduz aşısı uygulaması durdurulur. Gözlem süresinde kedi kaçarsa, ölürse ya da hastalık belirtisi gösterirse hekiminize hemen haber verin. Bu nedenle kediyi sakinleştirip güvenli bir alanda tutmak hem insanın hem de kedinin sağlığını korumaya yardımcı olur.

Sahipsiz bir kedi tırmaladıysa kedinin bulunduğu yeri sağlık kuruluşuna bildirin. Gözlem sürecini hekim ve ilgili resmî birimler yönlendirir.

Tırmalamaları Azaltmak İçin Evde Alabileceğiniz Önlemler

Kediler tırnaklarını korumak ve alanlarını işaretlemek için tırmalar. İnsanları tırmalamaları ise çoğunlukla oyun, korku ya da aşırı uyarılmadan kaynaklanır. Oyun sırasında tırmalayan kedi saldırgan sayılmaz. Çoğu zaman eli av gibi görmeyi öğrenmiştir.

• Oyunda elinizi kullanmayın. Kedi oltası gibi arada mesafe bırakan oyuncaklar, kedinin avlanma içgüdüsünü elinize yöneltmesini önlemeye yardımcı olur.
• Vücut dilini okuyun. Kuyruğunu sertçe sallayan ya da kulaklarını geriye yatıran kediyi sevmeye ara verin.
• Tırnakları düzenli kısaltın. Uygun kedi tırnak ve pati bakımı ürünleri kullanarak tırnağın yalnızca şeffaf ucunu kesin. Pembe canlı dokuya dokunmayın.
• Tırmalama alanı sunun. Evin farklı noktalarına yerleştirilen kedi tırmalama tahtaları ve tırmalama evleri, kedinin bu doğal davranışını uygun alanlara yönlendirmeye yardımcı olur.
• Düzenli pire koruması yaptırın. CDC, kedi tırmığı hastalığından korunmak için pire kontrolünü önerir. Kullanılacak ürünü ve uygulama takvimini veteriner hekiminiz belirler. Köpekler için üretilen pire ürünleri kedilerde kullanılmamalıdır.

Pençelerin cerrahi olarak alınması (declawing), bir çözüm olarak görülmemelidir. AAFP, bu işlemin parmağın son kemiğinin kesilmesini içerdiğini belirtir. AVMA ve AAFP önce tırnak bakımı ve uygun tırmalama alanı gibi alternatifleri önerir.

Sık Sorulan Sorular

Kendi kedim tırmaladı. Doktora gitmem gerekir mi?

Kediniz aşılıysa ve tırmalama kanamasız, yüzeysel bir çizikten ibaretse çoğu zaman yara bakımı, yaranın evde izlenmesi ve kedinin 10 gün boyunca gözlem altında tutulması yeterlidir. Yara derinse veya elinizdeyse, enfeksiyon belirtileri gelişirse ya da tetanoz aşınızın tarihini bilmiyorsanız hekime başvurun.

Kanamayan yüzeysel kedi tırmalaması tehlikeli mi?

Çoğu zaman tehlikeli olmaz. Sağlık Bakanlığının rehberi, kedinin kışkırtılmasıyla oluşan küçük ve kanamasız tırmalamalarda kuduz profilaksisi öngörmez. Yine de yarayı yıkayın ve birkaç gün boyunca yaranın durumunu gözlemleyin.

Hamileyken kedi tırmalarsa ne olur?

Yarayı hemen yıkayın ve hekiminize danışın. Gerekli ilaçları hekim hamileliğinize göre seçer. Sağlık Bakanlığı rehberine göre kuduz aşısı gerekirse hamilelikte de aynı şemayla uygulanır.

Kedi tırmığı hastalığı kendiliğinden geçer mi?

Kedi tırmığı hastalığı, bağışıklığı sağlıklı kişilerde çoğunlukla birkaç hafta ile birkaç ay içinde tedavisiz geriler. Lenf bezi şişliği başka hastalıkların belirtileriyle karıştırılabileceği için tanıyı hekim koymalıdır. Bağışıklığı baskılanmış kişilerde hastalık daha ağır seyredebilir.

Kedi tırmalaması iz bırakır mı?

Yüzeysel tırmalama yaraları genellikle iz bırakmadan iyileşir. Derin ya da enfeksiyon gelişen yaralar ince bir iz bırakabilir.

Kedi tırmalaması neden kaşınır?

Yara iyileşirken bölgede hafif kaşıntı görülmesi olağandır. Kaşıntıya yayılan kızarıklık, şişlik ve ısı artışı eşlik ediyorsa enfeksiyon olabilir. Bu durumda hekime görünün.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Endişe duyduğunuz her durumda en yakın sağlık kuruluşuna başvurun.

Kaynaklar

https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/Yayinlarimiz/Rehberler/Kuduz_Profilaksi_Rehberi.pdf

https://www.who.int/news/item/15-01-2018-who-announces-new-rabies-recommendations

https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/rabies

https://www.cdc.gov/bartonella/about/about-cat-scratch-disease.html

https://www.cdc.gov/bartonella/hcp/clinical-overview/cat-scratch-disease.html

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK430874/

https://www.abcdcatsvets.org/guideline-for-pasteurella-multocida-infection/

https://vetdergikafkas.org/supporting.php

https://www.avma.org/resources-tools/animal-health-and-welfare/animal-welfare/alternatives-declawing

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11128892/