Köpeklerde Çiftleşme ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Köpeklerde çiftleşme, dişinin kızgınlık döngüsündeki östrus evresinde gerçekleşir ve çoğunlukla 5 ila 10 dakika süren bir kilitlenmeyle tamamlanır. Bu sırada köpekleri zorla ayırmayın, üzerlerine su dökmeyin. Çiftleşme öncesinde her iki köpeğin veteriner kontrolünden geçmesini sağlayın. Çiftleşme olmasını istemiyorsanız kızgınlık boyunca dişiyi gözetimde tutun ve kısırlaştırmayı veteriner hekiminizle konuşun.
Parkta birbirine kilitlenen iki köpek ya da kızgın dişinin peşine takılan erkek köpekler, çoğu köpek sahibi için hazırlıksız yakalanan durumlardır. Bu yazıda çiftleşmenin aşamalarını, kızgınlık döngüsünü, veteriner kontrollerini ve gebeliğin nasıl anlaşılacağını bulacaksınız.
UYARI: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve veteriner hekim muayenesinin yerini tutmaz. Bilgiler Merck Veterinary Manual, VCA Animal Hospitals, Cornell Üniversitesi ve CDC kaynakları temel alınarak hazırlanmıştır.
Köpeklerin Çiftleşmesi Nasıl Olur?
Dişi köpek, kızgınlığın ilk günlerinden itibaren erkek köpeklerin ilgisini çeker. VCA'ya göre dişi köpeklerin çoğu, döngünün yaklaşık 7. ila 10. günleri arasında çiftleşmeye izin vermeye başlar. Süreç genellikle şu sırayla ilerler.
Kur: Köpekler birbirini koklar. Hazır olmayan dişi erkeğin yaklaşmasına izin vermez.
Kabul ve binme: Hazır olan dişi kuyruğunu yana çeker, erkek üzerine çıkar.
Kilitlenme: Erkek köpek çoğu zaman aşağı iner ve arkasını döner. Ardından köpekler bir süre arka arkaya bağlı kalır.
Ayrılma: Kilitlenme bitince köpekler kendiliğinden ayrılır.
Kızgın dişinin kokusu kısırlaştırılmamış erkek köpekleri çeker. Bu yüzden erkek köpek sahipleri de kapı güvenliğine dikkat etmelidir.
Kilitlenme (Bağlanma) Neden Olur ve Ne Kadar Sürer?
Çiftleşme sırasında erkeğin penisinin tabanındaki bulbus glandis adlı yapı kanla dolup şişer, dişinin vajina girişindeki kaslar da kasılır. Köpekler bu yüzden bir süre birbirine bağlı kalır. VCA'ya göre kilitlenme genellikle 5 ila 10 dakika sürer.
Kilitlenen Köpekler Neden Zorla Ayrılmaz?
Kilitlenme köpekler gevşedikçe kendiliğinden çözülür. Çekmek ya da korkutmak bağlantıyı açmaz. VCA'ya göre bu davranışlar özellikle dişide ciddi yaralanmalara yol açabilir.
Kilitlenme sırasında yapmamanız gerekenler
- Köpekleri çekmeyin, aralarına girmeyin.
- Köpeklerin üstüne su dökmeyin, bağırmayın.
- Ortamı sakin tutun ve ayrılmalarını bekleyin.
- Kilitlenme olağandan çok uzun sürerse ya da ayrıldıktan sonra erkeğin penisi geri çekilmiyorsa veteriner hekiminizi hemen arayın.
Köpeklerde Kızgınlık Döngüsü ve Çiftleşme Dönemi
Kızgınlık döngüsü dört evreden oluşur ve dişi köpek çiftleşmeyi yalnızca östrus evresinde kabul eder. Merck Veterinary Manual'a göre evrelerin süreleri aşağıdaki gibidir.
| Evre | Ortalama Süre | Belirtiler | |
| Proöstrus | 3 gün - 3 hafta (ort. 9 gün) | Kanlı akıntı, vulvada şişlik | Hayır |
| Östrus | 3 gün - 3 hafta (ort. 9 gün) | Akıntı azalır ve açılır, dişi kuyruğunu yana çeker | Evet |
| Diöstrus | Gebe değilse 2-3 ay | Belirtiler kaybolur, gebelik ya da yalancı gebelik | Hayır |
| Anöstrus | Yaklaşık 1-6 ay | Belirgin üreme belirtisi yoktur | Hayır |
Akıntının azalması ya da renginin açılması östrusun başladığına işaret edebilir ama verimli günleri tek başına göstermez. Akıntı ve şişlik tamamen geçene kadar dişiyi korumaya devam edin.
Dişi Köpeklerde İlk Kızgınlık Ne Zaman Olur?
VCA'ya göre köpekler ortalama 9-10 aylıkken ergenliğe girer. Küçük ırklar daha erken kızgınlık gösterebilir. İri ve dev ırklarda ise bu süre 2 yaşına kadar uzayabilir. Bazı köpeklerde ilk kızgınlık sessiz geçer ve dışarıdan belirti görülmez.
Kızgınlık Yılda Kaç Kez Görülür?
Pek çok kaynakta görülen yılda iki kez bilgisi yalnızca bir ortalamadır. Merck'e göre iki kızgınlık arasındaki süre 4 ile 13 ay arasında değişir. Bu sürenin ortalaması 7 aydır. Köpeklerin çoğunda kızgınlık mevsime de bağlı görülmez. VCA, Basenji ve kızak köpeği ırklarının genellikle yılda bir kez, ilkbaharda kızgınlığa girdiğini belirtir.
Köpeklerde İstenmeyen Gebeliği Önlemek
Köpek sahiplerinin çoğu için asıl hedef plansız gebeliği önlemektir. Türkiye'de sokakta yaşayan köpeklerin çokluğu, kısa süreli bir dikkatsizliğin bile istenmeyen çiftleşmelere yol açma riskini artırır. Kızgınlık boyunca şu önlemleri alın.
- Yürüyüşleri her zaman tasmayla yapın.
- Bahçe kapısını ve çit boşluklarını kontrol edin, köpek parklarına ara verin.
- Evde kısırlaştırılmamış bir erkek varsa iki köpeği ayrı odalarda tutun.
- Kızgınlık külotları yalnızca hijyen sağlar, korunma için yeterli görmeyin.
Kalıcı çözüm kısırlaştırmadır. Cornell Üniversitesine göre kısırlaştırma, pyometrayı (rahim iltihabı) önler. Genç ve sağlıklı bir köpekte planlı kısırlaştırma ameliyatı, pyometra nedeniyle yapılan acil ameliyattan daha güvenlidir.
Plansız doğan yavruların sorumluluğu da sahibine aittir. 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu, sahipli bir hayvanın terk edilmesini yasaklar ve bu davranışı idari para cezasına bağlar.
Çiftleşme Öncesinde Hangi Sağlık Kontrolleri Yapılır?
Planlı bir çiftleşmede ilk adım iki köpeğin de muayenesidir. Merck Veterinary Manual'ın önerileri şöyle özetlenebilir.
| Kontrol | Neden Önemli | Ne Zaman |
| Genel muayene ve vücut kondisyonu | Gebelikten önce ideal kondisyonda olması önerilir. | Planlamadan önce |
| Aşılar | Çekirdek aşılar güncel olmalıdır. | Planlamadan önce |
| İç ve dış parazit kontrolü | Bazı parazitler anneden yavruya geçebilir. | Gebelik öncesi, gebelik ve emzirme boyunca |
| Brucella canis testi | Düşük ve kısırlık yapabilir, insana bulaşabilir. | Dişide her planlı kızgınlıktan önce, erkekte en az yılda bir |
| Genital muayene | Üreme organlarındaki sorunlar önceden fark edilir. | Çiftleşmeden önce |
| Kalıtsal hastalık taraması | Röntgen, göz muayenesi ve DNA testleri kullanılır. | Veteriner hekimin önerisiyle |
Brucella canis, Merck'e göre en çok çiftleşme yoluyla bulaşır. Ayrıca düşük dokusu ve vajinal akıntıyla temas sonucunda da bulaşabilir. CDC'ye göre insanlar için risk, yetiştiriciler, barınak çalışanları ve veteriner hekimler gibi üreme dokuları ve sıvılarıyla temas eden kişilerde daha yüksektir. 2005 yılında yayımlanan “Seroprevalence of Brucella canis Infection of Dogs in Two Provinces in Turkey” başlıklı çalışmada, İstanbul ve İzmir'deki sekiz barınağın altısında antikor pozitifliği gösteren köpekler saptandı.
Bulaşıcı venerik tümör (CTVT), Merck'e göre en sık çiftleşmeyle, bazen koklama ve yalamayla bulaşır. Bu tümör, Orta Doğu dâhil sıcak bölgelerdeki kentlerde daha sık görülür ve tedaviye genellikle iyi yanıt verir.
VCA, dişi köpeğin vücut gelişimini tamamlaması için çiftleştirilmeden önce ikinci ya da üçüncü kızgınlık dönemine kadar beklenmesini önerir. Merck'e göre güç doğum (distosi), gebeliklerin yaklaşık %5'inde görülür. Basık yüzlü ve kısa bacaklı bazı ırklarda ise bu oran çok daha yüksektir.
Çiftleşme Sırasında ve Sonrasında Dikkat Edilmesi Gerekenler
Çiftleşme sırasında sakin bir ortam ve uzaktan gözetim yeterlidir. Çiftleşmeden sonra şu noktalara dikkat edin:
- Zemini kaygan olmayan, sessiz bir alan seçin ve dişi köpeğin çiftleşmeden sonra dinlenmesine izin verin.
- Kızgınlık sürdüğü için dişi başka erkeklerle de çiftleşebilir. Gözetimi sürdürün.
- Dişi köpekte akıntıyı, iştahı ve su tüketimini, erkek köpekte ise genital bölgeyi takip edin.
Çiftleşmeden Sonra Gebelik Nasıl Anlaşılır?
Merck Veterinary Manual'a göre köpeklerde gebelik yaklaşık 62 ila 64 gün sürer. Belirtiler genellikle son haftalarda belirginleşir. Kesin sonucu ise veteriner hekim verir.
| Yöntem | Ne Zaman Anlamlı Olur | Ne Gösterir |
| Karın muayenesi | Yaklaşık 21. günden itibaren | Rahimdeki şişlikleri |
| Ultrason | 25-35. günlerden itibaren | Gebeliği ve yavruların kalp atışını |
| Relaxin kan testi | Kaynağa göre 22-35. günler arası | Gebeliği, yalancı gebelikten ayırarak |
| Röntgen | Yaklaşık 45. günden sonra | Yavru iskeletlerini ve sayısını |
Relaxin testinin zamanlaması kaynaklara göre değiştiği için testin tekrarlanıp tekrarlanmayacağına veteriner hekiminiz karar verir. VCA'ya göre gebe olmayan bazı dişi köpeklerde de kızgınlık döneminin bitiminden 4-9 hafta sonra meme büyümesi ve yuva yapma gibi yalancı gebelik belirtileri görülebilir.
Gebelik kesinleşirse beslenme de değişir. VCA'ya göre yavrular 40. günden sonra hızla büyür ve annenin enerji ihtiyacı yavru sayısına göre %30 ile %60 artabilir. VCA, bu dönemde kolay sindirilen bir yavru köpek maması verilmesini önerir. Kalsiyum ve fosfor dengesi farklı olan büyük ırk yavru köpek mamalarının ise gebe köpekler için uygun olmadığı belirtilir. Doğum sonrası için emziren köpek beslenmesi rehberimize bakabilirsiniz. Köpeklerde iç parazit kontrolü ve gebelikte uygun köpek sağlığı ürünleri için veteriner hekiminize danışın.
Çiftleşme Sonrasında Hangi Belirtiler Veteriner Kontrolü Gerektirir?
Plansız bir çiftleşme yaşandıysa mümkün olan en kısa sürede veteriner hekiminizle görüşün. Merck'e göre plansız çiftleşen dişi köpeklerin yaklaşık %60'ı gebe kalmaz. Bu nedenle veteriner hekim, gebeliğin kesinleşmesini bekleyebilir ve ardından seçenekleri sizinle değerlendirebilir.
Evde ilaç kullanarak, vajinal yıkama yaparak ya da başka bir yöntem deneyerek gebeliği önlemeye çalışmayın. Aşağıdaki belirtilerden herhangi birini fark ederseniz veteriner hekiminizi hemen arayın.
- Kızgınlık bittikten sonra başlayan irinli ya da kanlı akıntı
- Ateş, hâlsizlik, iştahsızlık, kusma ya da aşırı su içme
- Çiftleşmeden sonra durmayan kanama ya da vulvadan dışarı çıkan doku
Cornell ve VCA, irinli akıntı, halsizlik ve aşırı su tüketimini pyometranın (rahim iltihabı) belirtileri arasında sayar. Merck de doğumda yarım saati aşan verimsiz ıkınmayı ve yavru gelmeden görülen koyu yeşil akıntıyı müdahale gerekçesi olarak gösterir. Cornell'e göre pyometra genellikle kızgınlıktan bir iki ay sonra ortaya çıkar ve acil tedavi gerektirir. Rahim ağzı kapalıysa akıntı görülmeyebilir, bu yüzden halsizlik ve aşırı su içmeyi de ciddiye alın.
Süreci bilmek, panik anında doğru adımı atmanızı sağlar. Her adımda veteriner hekiminizle iş birliği yapmak, can dostunuz için en güvenli yoldur.
Sık Sorulan Sorular
Köpeklerin çiftleşmesi ne kadar sürer?
VCA'ya göre kilitlenme genellikle 5 ila 10 dakika sürer.
Köpekler çiftleşirken neden kilitlenir?
Erkekteki bulbus glandis şişer, dişinin vajina kasları kasılır. Bu doğal süreç kendiliğinden sona erer.
Kilitlenme olmadan köpek gebe kalır mı?
Evet. VCA, kilitlenme olmadan da gebelik görülebileceğini belirtir.
Köpekler belirli bir ayda mı çiftleşir?
Hayır. Köpeklerin çoğunda kızgınlık mevsime bağlı değildir. Basenji ırkı köpekler ve kızak çekmek için yetiştirilen bazı köpekler ise genellikle ilkbaharda kızgınlığa girer.
Köpek gebeliği kaç gün sürer?
Merck Veterinary Manual'a göre köpeklerde gebelik yaklaşık 62 ila 64 gün sürer. Doğum, beklenen tarihten birkaç gün önce ya da sonra gerçekleşebilir.
Dişi köpek kızgınlıkta kaç gün çiftleşmeyi kabul eder?
Merck'e göre östrus evresi 3 gün ile 3 hafta arasında sürer ve ortalama süresi 9 gündür. Gözetimi kızgınlık bitene kadar sürdürün.
Bu içerik veteriner hekim muayenesinin yerine geçmez. Anormal bir belirti fark ederseniz vakit kaybetmeden veteriner hekiminize başvurun.
Kaynaklar
https://vcahospitals.com/know-your-pet/estrus-and-mating-in-dogs
https://vcahospitals.com/know-your-pet/pregnancy-testing-in-the-dog
https://vcahospitals.com/know-your-pet/feeding-the-pregnant-dog
https://vcahospitals.com/know-your-pet/false-pregnancy-or-pseudopregnancy-in-dogs
https://vcahospitals.com/know-your-pet/pyometra-in-dogs
https://www.cdc.gov/brucellosis/hcp/animals/index.html
https://researchonline.lshtm.ac.uk/2551515
