Köpeklerde Patella Luksasyonu (Diz Kapağı Çıkığı) Belirtileri, Dereceleri ve Tedavisi
Köpeklerde patella luksasyonu, diz kapağının (patella) oturduğu oluktan içe ya da dışa kayarak çıkmasıdır. Bu duruma halk arasında diz kapağı çıkığı denir. Durum küçük ırk köpeklerde çok görülür. Köpeğinizin yürürken aniden bir arka bacağını kaldırıp üç ayağı üzerinde birkaç adım sekmesi tipik bir işarettir. Hafif olgular çoğunlukla izlemeyle yönetilir. Belirti veren derece 2 ve üzerindeki olgularda ise cerrahi gündeme gelir. Ani ve sürekli topallama, yere hiç basmama ya da şiddetli ağrı varsa vakit kaybetmeden veteriner hekime gidin. Çıkığı evde kendiniz yerine oturtmaya çalışmayın ve insan ağrı kesicisi vermeyin. Şimdi konuyu ayrıntılarıyla ele alalım.
Yürüyüşte köpeğiniz bir anda arka bacağını havaya kaldırıyor, üç ayağı üstünde sekiyor, sonra hiçbir şey olmamış gibi koşmaya devam ediyor. Bu görüntü pek çok pati ebeveynini endişelendirir. Bu yazıda hastalığın ne olduğunu, hangi ırklarda sık görüldüğünü, 1'den 4'e kadar olan derecelerin ne anlama geldiğini, ameliyatsız yönetimle cerrahi arasındaki farkı ve evde neleri değiştirebileceğinizi bulacaksınız.
UYARI: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır ve veteriner hekim muayenesinin yerini tutmaz. Yazıdaki bilgiler Merck Veterinary Manual, VCA Animal Hospitals, Amerikan Veteriner Cerrahlar Koleji (ACVS), Hayvanlar İçin Ortopedi Vakfı (OFA) ve Cornell Üniversitesi Riney Canine Health Center kaynakları temel alınarak hazırlanmıştır. Şüpheli durumlarda önceliğiniz veteriner hekiminize başvurmak olmalıdır.
Köpeklerde Patella Luksasyonu (Diz Kapağı Çıkığı) Nedir?
Patella luksasyonu, diz kapağının uyluk kemiğinin (femur) ucundaki oluktan çıkıp yana kaymasıdır. Bu durum arka bacağın makara sistemini bozar ve aralıklı ya da sürekli topallığa yol açar.
Patella, dizin ön yüzünde duran küçük bir kemiktir ve yalnızca arka bacaklarda bulunur. Sağlıklı bir dizde femurun ucundaki V biçimli oluğun (troklear oluk) içinde yukarı aşağı kayar ve kuadriseps kasının gücünü kaval kemiğine iletir. Çıkıkta ise bu makara sistemi bozulur, kemik oluktan ayrılır.
Medial ve lateral luksasyon
Merck Veterinary Manual ve VCA'ya göre medial luksasyon (içe doğru) küçük ırklarda yaygındır ve iri ırklarda da görülebilir. Lateral luksasyon (dışa doğru) daha seyrektir ve daha çok iri ırklarda rastlanır.
Köpeklerde Diz Kapağı Çıkığı Neden Olur?
Çoğu olguda neden, doğuştan gelen ve büyüme döneminde belirginleşen yapısal farklardır. Travma nadir bir nedendir.
Gelişimsel yapı ve kalıtsal bileşen
ACVS, Cornell ve Merck, soruna sıklıkla sığ bir troklear oluk, uyluk ve kaval kemiklerinde şekil bozuklukları, kuadriseps kası sorunları ya da kalça yapısındaki anormallikler gibi yapısal farklılıkların eşlik ettiğini belirtir. OFA, patella luksasyonunun bazı türlerinin kalıtsal olduğunun bilindiğini ya da bunun güçlü biçimde düşünüldüğünü, ACVS ise durumun en azından kısmen genetik olduğunu belirtir. Bu nedenle en iyi beslenme ve bakım bile hastalığı tümüyle önleyemez.
Travma
Trafik kazası ya da yüksekten düşme diz kapağını yerinden çıkarabilir, ancak Cornell ve ACVS genetik ve gelişimsel etkenlerin öne çıktığını, travmanın ise ara sıra neden olduğunu belirtir.
Patella Luksasyonu Hangi Köpeklerde Daha Sık Görülür?
İngiltere'de birinci basamak veteriner kliniklerinin kayıtlarını inceleyen O'Neill ve arkadaşlarının çalışmasında (PMC4898461) köpeklerin yaklaşık %1,3'ünde patella luksasyonu saptandı. Risk, Pomeranian, Yorkshire Terrier, Chihuahua ve Fransız Bulldog gibi küçük ırklarda en yüksekti. Bichon Frise de riskin yüksek bulunduğu ırklar arasındaydı. Olguların yaklaşık %28'i iki taraflıydı. Bu rakamlar İngiltere kayıtlarına dayanır. Markamama'nın Toy Poodle ve Chihuahua ırk rehberlerinde de bu konuya değinilir. VCA ve OFA, Great Dane gibi iri ve dev ırklarda lateral luksasyonun görüldüğünü belirtir.
Köpeklerde Diz Çıkığı Belirtileri Nelerdir?
Belirtiler derece ve yaşa göre değişir. Başlıca işaretleri aşağıda bulabilirsiniz.
- Yürürken ya da koşarken bir arka bacağı kısa süre havaya kaldırıp üç ayağı üzerinde ilerleme
- Bacağı silkeledikten sonra köpeğin bir şey olmamış gibi devam etmesi
- Gelip geçen ya da sıklaşan topallık
- Koltuğa, arabaya ya da merdivene çıkmaktan kaçınma
- Ağır medial luksasyonlu yavrularda bükük bacaklar, iri ırklardaki lateral luksasyonda içe dönük (X biçimli) diz
Derece 1 gibi hafif olguların bir bölümü belirti göstermez ve veteriner muayenesinde tesadüfen fark edilir. Bu köpekler için düzenli kontrol önerilir.
Patella Luksasyonu Dereceleri (1-4)
Merck ve VCA diz kapağı çıkığını dört dereceye ayırır. Kurumlar arasında ifadeler küçük farklılıklar gösterebilir, bu yüzden kesin derecelendirmeyi muayene eden veteriner hekim yapar.
| Derece | Diz kapağı ne yapar? | Pratikte ne görülür? |
| Derece 1 | Yerindedir, hekimin eliyle çıkarılabilir ve hemen geri döner. | Belirti az görülür ya da hiç görülmez. |
| Derece 2 | Hareket sırasında zaman zaman kendiliğinden çıkar, dizin uzamasıyla ya da hekim müdahalesiyle yerine döner. | Sekme adımı ve aralıklı topallama görülür. |
| Derece 3 | Çoğu zaman çıkıktır, elle yerine oturtulabilir ama çoğunlukla yeniden çıkar. | Belirgin topallama, bükük duruş ve yürüyüş bozukluğu olur. |
| Derece 4 | Kalıcı olarak çıkıktır, elle yerine oturtulamaz. | Ağır yürüyüş bozukluğu ve kemik deformitesi görülebilir. |
Diz kapağı kendiliğinden yerine dönse bile yapısal sorun ortadan kalkmadığı için çıkık tekrarlayabilir.
Köpeklere Patella Luksasyonu Tanısı Nasıl Konur?
Tanı, veteriner hekimin yaptığı ortopedik muayeneye dayanır. Diz kapağını kendiniz oynatmayın.
Ortopedik muayene ve röntgen
Hekim dizi büker, uzatır ve diz kapağını elle oynatarak derecelendirme yapar. Röntgen çoğunlukla eşlik eden kemik eğriliklerini ve diğer ortopedik sorunları değerlendirmek için çekilir. OFA, hafif dereceli luksasyonların bazen ileri yaşta belirginleşebildiğini de hatırlatır.
Topallamanın diğer nedenleri ve çapraz bağ sorunu
Arka bacak topallığı kalça displazisi, çapraz bağ yırtığı ya da başka eklem hastalıklarından da kaynaklanabilir. Kalça kaynaklı topallığı köpeklerde kalça displazisi yazımızda anlattık. ACVS, patella luksasyonunun kranial çapraz bağ hastalığına yatkınlık yarattığını, VCA ise tedavi edilmeyen olgularda artrit ve çapraz bağ yırtığı riskinin arttığını bildirir.
Tedavide Ameliyatsız Yönetim mi, Cerrahi mi?
Karar yalnızca dereceye göre verilmez. Merck ve ACVS, karar verilirken hastalığın derecesinin, belirtilerin, köpeğin yaşının ve eşlik eden ortopedik sorunların birlikte değerlendirilmesi gerektiğini belirtir. Bazı olgularda hekim izleme ile erken cerrahi arasında sizinle birlikte karar verir. Her diz kapağı çıkığı ameliyat gerektirmez, ama her olgu da yalnızca izlemeyle yönetilemez.
Konservatif Yönetim
Ameliyatsız yönetim kilo kontrolünü, kontrollü egzersizi, gerekirse fizik tedaviyi ve veteriner hekimin uygun gördüğü ağrı yönetimini kapsar. Cornell, ideal kilonun korunmasını konservatif bakımın bir parçası olarak sayar. Anatomik yapıyı düzeltmez, yani hastalığın ilerlemesini tümüyle engelleyemeyebilir.
Cerrahi Seçenekler
ACVS'ye göre cerrahi, en sık belirti veren derece 2 ve üzerindeki olgularda gündeme gelir. Ameliyatta olgunun yapısına göre teknikler tek başına ya da birlikte kullanılır.
| Yaklaşım | Ne zaman gündeme gelir? | Ne yapar? | Dikkat edilecekler |
| Ameliyatsız yönetim | Belirtisiz derece 1 olgularında, hafif belirtili bazı derece 2 olgularında ve cerrahiye uygun olmayan hastalarda | Kilo kontrolü, kontrollü egzersiz ve ağrı yönetimiyle ekleme binen yükü azaltmayı amaçlar | Yapısal bozukluğu düzeltmez, düzenli kontrol gerekir |
| Cerrahi | Belirtili derece 2 olgularında, derece 3 ve 4 olgularında, sık tekrarlayan topallama ya da eşlik eden çapraz bağ sorunu bulunan hastalarda | Oluğu derinleştirir (trokleoplasti), kaval kemiği bağlantısını kaydırır (tibial tüberosite transpozisyonu), yumuşak dokuyu dengeler, gerekirse femuru düzeltir | Anestezi ve nüks riski vardır, rehabilitasyon süreci hekimin planına bağlıdır |
Ameliyat Sonrası Bakım ve Prognoz
İyileşme sürecinde kısıtlı aktivite, kontrol muayeneleri ve gerektiğinde fizik tedavi yer alır. Kısıtlama süresi tekniğe ve köpeğe göre değiştiği için bu süreyi hekiminiz belirler. Belirlenen süreyi kendi kendinize kısaltmayın. Merck, hafif ve orta olgularda sonucun genellikle iyi olduğunu bildirir. ACVS, sahiplerin %90'ından fazlasının sonuçtan memnun kaldığını ve nüksün nadir olduğunu belirtir. Bu oran sahip memnuniyetini gösterir. Sonuç her köpekte farklı olabilir. İri ırklarda ve kalça displazisinin eşlik ettiği olgularda sonuçlar daha az olumlu olabilir. Ameliyat da artriti tümüyle ortadan kaldırmaz, ancak VCA ve Cornell'e göre artrit başlamadan yapılan müdahale eklem hasarını azaltmaya yardımcı olur.
Evde Köpeğe Nasıl Destek Olunur?
- Ameliyat olsun ya da olmasın, yaşam alanındaki küçük düzenlemeler dize binen yükü azaltır.
- Parke, laminat ve fayans gibi kaygan yüzeylere kaymaz halı ya da mat serin.
- Koltuğa, yatağa ve arabaya çıkış için rampa ya da basamak kullanın. Merdivende ise gerekirse köpeğinizi taşıyın.
- Ani yön değişikliklerine yol açan top ve frizbi oyunları yerine düzenli, tempolu ve tasmalı yürüyüşleri tercih edin.
- Kaburgalar hafifçe hissedilebilmeli. Veteriner önerisiyle köpek maması seçerken kilo kontrolüne uygun ürünleri değerlendirebilirsiniz.
Eklem takviyeleri ne kadar işe yarar?
Hiçbir takviye çıkmış bir diz kapağını yerine oturtmaz. 2022'de yayımlanan sistematik derleme ve meta-analizde (Barbeau-Grégoire ve arkadaşları, PMC9499673) glukozamin ve kondroitinin köpek osteoartriti üzerinde anlamlı bir etkisi gösterilemedi. Omega-3 için ise tutarlı bir ağrı azaltıcı etki bildirildi. Bu bulgular genel osteoartrit verilerine dayanır, yani patella luksasyonu için dolaylı bir fikir verir. Takviye kullanmak isterseniz önce hekiminize danışın ve köpek vitamini ve takviyeleri arasından köpeğinize uygun olanı seçin.
Ne Zaman Veterinere Gitmelisiniz?
Şu belirtilerde vakit kaybetmeden veteriner hekime ulaşın:
- Köpek bacağına aniden hiç basmıyor ya da sürekli havada tutuyor (çapraz bağ yırtığı gibi eşlik eden bir yaralanma da olabilir).
- Dokunulduğunda bağırıyor, ağlıyor ya da saldırganlaşıyor.
- Dizde şişlik, sıcaklık ya da bacak duruşunda ani bozulma var.
- Daha önce seyrek görülen sekmeler artık her yürüyüşte tekrarlıyor.
Çıkığı kendiniz yerine itmeye ya da bölgeye masaj yapmaya çalışmayın. İbuprofen, parasetamol ve naproksen gibi insan ağrı kesicileri köpekler için tehlikelidir. Ağrı için hekime danışmadan hiçbir ilaç vermeyin.
Sık Sorulan Sorular
Köpeklerde patella luksasyonu nedir?
Diz kapağının femurdaki oluktan içe ya da dışa kaymasıdır. Arka bacağın biyomekaniğini bozar ve topallığa yol açar.
Köpeklerde diz kapağı çıkığı belirtileri nelerdir?
Yürürken bir arka bacağı kaldırıp üç ayağı üzerinde sekme, aralıklı topallama ve zıplamaya isteksizlik başlıca belirtilerdir.
Köpeklerde patella luksasyonu neden olur, hangi ırklarda daha sık görülür?
Çoğunlukla gelişimsel ve kalıtsal yapısal farklardan kaynaklanır. Pomeranian, Yorkshire Terrier, Chihuahua ve Fransız Bulldog gibi küçük ırklarda daha sık görülür. İri ırklarda lateral form da ortaya çıkabilir.
Diz kapağı çıkığı ameliyatsız iyileşir mi?
Anatomik yapı kendiliğinden düzelmez. Belirtisiz ya da hafif olgular kilo kontrolü, kontrollü egzersiz ve veteriner takibiyle yönetilebilir, belirti veren olgularda cerrahi gündeme gelir.
Hangi derecede ameliyat gerekir?
Karar, derece ve klinik tablo birlikte değerlendirilerek verilir. ACVS'ye göre cerrahi en sık belirti veren derece 2 ve üzerindeki olgularda gündeme gelir.
Tedavi edilmezse ne olur, artrit riski var mı?
Diz kapağının tekrar tekrar çıkması eklem kıkırdağında aşınmaya yol açabilir. VCA, tedavi edilmeyen olgularda artrit ve çapraz bağ yırtığı riskinin arttığını bildirir.
Ameliyat sonrası iyileşme nasıl ilerler?
Kısıtlı aktivite, kontrol muayeneleri ve gerekirse fizik tedavi gerekir. Süre tekniğe ve köpeğe göre değişir ve hekiminiz tarafından belirlenir.
Diz kapağı çıkığı önlenebilir mi?
Kalıtsal bileşen nedeniyle tümüyle önlenemez. İdeal kilonun korunması ve erken muayene, hastalığın ilerlemesini yönetmeye yardımcı olur.
Diz kapağı çıkığı, doğru derecelendirme ve zamanında alınan kararla çoğu köpekte iyi yönetilebilir. Belirtileri erken fark etmek, kiloyu korumak ve evi köpeğinizin dizine uygun hâle getirmek en değerli adımlardır. Gerisi için veteriner hekiminizle birlikte plan yapın.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, veteriner hekim muayenesinin yerine geçmez. Köpeğinizde topallama sürüyor ya da şiddetleniyorsa derhal veteriner hekiminize başvurun.
Kaynaklar
https://vcahospitals.com/know-your-pet/luxating-patella-in-dogs
https://www.acvs.org/small-animal/patellar-luxation/
https://ofa.org/diseases/patellar-luxation/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4898461/
